مجله اکتاواز
آموزش گیتار از صفر تا اجرای اولین آهنگ؛ برنامهٔ ۱۲ هفته‌ای مبتدیان
اگر تازه گیتار خریده‌اید، این مسیر ۱۲ هفته‌ای کمک می‌کند ساز را درست در دست بگیرید، آکوردهای پایه را یاد بگیرید و اولین قطعهٔ ساده‌تان را با ریتم اجرا کنید.
یادگیری گیتار در هفته‌های نخست بیشتر از آنکه به استعداد خاص نیاز داشته باشد، به تمرین قابل تکرار و بازخورد درست وابسته است. برای شروع، لازم نیست ده‌ها آکورد یا قطعه را هم‌زمان یاد بگیرید. کافی است سازتان را کوک کنید، دست‌ها را بدون فشار اضافی به کار بگیرید، چند آکورد را تمیز بنوازید و آن‌ها را با یک ضرب ثابت به هم وصل کنید. این راهنما همین مسیر را در دوازده هفته پیش می‌برد. در پایان، می‌توانید یک توالی آکورد ساده را از ابتدا تا انتها با ریتمی مشخص اجرا و صدای خود را ضبط کنید.
برنامه برای کسی نوشته شده که روزی حدود بیست تا سی دقیقه فرصت تمرین دارد. اگر کمتر وقت دارید، هر هفته را تا رسیدن به معیار همان هفته ادامه دهید؛ نام هفته‌ها ضرب‌الاجل نیست. اگر قبلاً کمی ساز زده‌اید، از بخشی شروع کنید که هنوز در آن مکث یا صدای نامطلوب دارید. پیشرفت واقعی را با تمیزی صدا، ثبات ضرب و راحتی بدن بسنجید، نه با تعداد ویدئوهایی که تماشا کرده‌اید.
پیش از اولین تمرین چه چیزی لازم است؟
یک گیتار سالم و متناسب با بدن، تیونر، صندلی پایدار، دفترچه یا یادداشت تلفن و در صورت تمایل مترونوم برای آغاز کافی است. برای نوازندگی با پیک، یک پیک با ضخامت متوسط هم بردارید؛ برای گیتار کلاسیک می‌توانید از ابتدا با انگشت‌ها تمرین کنید. اگر هنوز ساز انتخاب نکرده‌اید، پیش از خرید دربارهٔ اندازهٔ بدنه و جنس سیم تحقیق کنید. مقالهٔ موجود اکتاواز دربارهٔ تفاوت گیتار کلاسیک، فلامنکو و آکوستیک برای شناخت خانوادهٔ سازها مفید است، ولی انتخاب ساز باید با امتحان کردن آن در دست شما انجام شود.
به تنظیم اولیهٔ ساز توجه کنید. اگر فاصلهٔ سیم تا دسته بسیار زیاد باشد یا بعضی فرت‌ها گز بدهند، حتی با انگشت‌گذاری درست هم تمرین دشوار می‌شود. در چنین وضعی از فروشنده یا تعمیرکار گیتار بخواهید ساز را بررسی کند؛ پیچ‌های دسته و خرک را بدون شناخت دست‌کاری نکنید. سیم فرسوده یا پاره را هم تعویض کنید. برنامهٔ تمرین قرار نیست عیب مکانیکی ساز را جبران کند.
برای تمرین، محیطی انتخاب کنید که بتوانید صدای هر سیم را واضح بشنوید و شانه‌هایتان آزاد بماند. تصویر ضبط‌شده با تلفن می‌تواند به شما نشان دهد مچ دستتان بیش از حد خم می‌شود یا هنگام تعویض آکورد، کل بدن را منقبض می‌کنید. دوربین را برای سنجش خودتان به کار ببرید، نه برای قضاوت دربارهٔ ظاهر اجرا.
شمارهٔ سیم‌ها و جهت خواندن آکورد
در کوک رایج گیتار، از سیم بم و ضخیم به سوی سیم زیر و نازک، نام‌ها «می، لا، ر، سل، سی، می» یا E–A–D–G–B–E است. در شیوهٔ شماره‌گذاری، سیم نازک‌تر سیم یک و سیم ضخیم‌تر سیم شش است؛ بنابراین ترتیب شماره‌ها از سمت صدای زیر به بم برعکس فهرست نام‌هاست. این دو شیوه را همان روز اول کنار هم بنویسید تا در درس‌ها سردرگم نشوید. آکوردنویسی این راهنما از سیم شش به یک است: علامت ۰ یعنی سیم آزاد، عدد یعنی شمارهٔ فرت و x یعنی آن سیم را ننوازید.
برای مثال، آکورد می مینور به شکل 0-2-2-0-0-0 نوشته می‌شود. اگر در شروع خواندن این کد سخت است، آن را به شش خانه روی کاغذ تبدیل کنید و کنار هر خانه شمارهٔ سیم بنویسید. راهنمای تصویری خواندن نمودار آکورد فندر نیز تفاوت خط‌های سیم، فرت و شمارهٔ انگشت را توضیح می‌دهد. بعد از چند روز، نمودار را به حرکت دست روی ساز وصل کنید و به حفظ کردن شکل‌ها بدون شنیدن صدا اکتفا نکنید.
نشستن و گرفتن ساز بدون فشار اضافه
روی لبهٔ جلویی صندلی بنشینید، کف پاها را با زمین یا زیرپایی ثابت کنید و پشت را تا حد امکان راحت و کشیده نگه دارید. بدنهٔ گیتار باید به تنه نزدیک باشد، اما نباید آن را با فشار بازو به بدن بچسبانید. دسته را کمی رو به بالا بگیرید تا دست چپ مجبور نشود زیر دسته پیچ بخورد. برای گیتار کلاسیک، نشستن با ساز روی پای چپ و زیرپایی یک روش شناخته‌شده است؛ برای شیوه‌های دیگر می‌توانید ساز را روی پای راست بگذارید، به شرطی که هر دو دست آزاد بمانند. راهنمای رسمی یاماها برای وضعیت نشستن و دست‌ها نمونهٔ تصویری مفیدی برای شیوهٔ کلاسیک دارد.
شست دست پرده‌گیر را پشت دسته قرار دهید و نوک انگشت را نزدیک فرت، اما نه روی میلهٔ فلزی، بگذارید. فشار را فقط تا جایی زیاد کنید که سیم صدای شفاف بدهد. اگر با فشار کمتر هم صدا تمیز است، فشار اضافه فقط خستگی می‌آورد. دست مضراب‌زن را نیز رها نگه دارید. حرکت کوچک و پیوستهٔ ساعد یا مچ، بسته به سبک و روش مدرس، بهتر از ضربهٔ سفت و بزرگ است. هر چند دقیقه یک بار شانه‌ها و فک را چک کنید؛ انقباض آن‌ها اغلب نشانهٔ فشار بی‌فایده در دست‌هاست.
کمی حساسیت نوک انگشت در آغاز رایج است، اما درد تیز، بی‌حسی، گزگز مداوم یا درد مفصل را علامت توقف بدانید. تمرین را کوتاه‌تر کنید، وضعیت دست و تنظیم ساز را بررسی کنید و اگر علامت ادامه داشت با متخصص سلامت مشورت کنید. هدف این نیست که درد را تحمل کنید تا «پینه» بسازید. در مقالهٔ درد انگشت هنگام نوازندگی هم می‌توانید تفاوت ناراحتی آغازین و نشانه‌های نیازمند توجه را بخوانید.
تمرین روزانه را چگونه تقسیم کنیم؟
یک جلسهٔ بیست‌وپنج‌دقیقه‌ای می‌تواند این‌گونه باشد: سه دقیقه کوک و بررسی راحتی بدن، پنج دقیقه گرم‌کردن با حرکت آهستهٔ انگشتان، هشت دقیقه مهارت تازهٔ هفته، شش دقیقه مرور مهارت قبلی و سه دقیقه اجرای پیوسته یا ضبط. اگر سی دقیقه فرصت دارید، زمان بخش دشوار را بیشتر کنید؛ اگر پانزده دقیقه دارید، هر بخش را کوتاه کنید اما کوک، مهارت اصلی و یک بار اجرای پیوسته را نگه دارید.
پیش از تمرین هدفی قابل مشاهده بنویسید، مثلاً «چهار بار تعویض Em و Am بدون قطع شدن ضرب» یا «سه اجرای تمیز از الگوی پایین، پایین، بالا». جملهٔ «امروز گیتارم بهتر شود» قابل سنجش نیست. پس از تمرین فقط یک نکته ثبت کنید: چه کاری بهتر شد و فردا باید کدام مشکل را جداگانه تمرین کنید. توصیهٔ فندر دربارهٔ تمرین هدفمند و کوک کردن پیش از شروع نیز بر همین نظم تأکید دارد.
وقتی مهارتی سخت می‌شود، سرعت را تا جایی کم کنید که بتوانید آن را سه بار پشت سر هم درست انجام دهید. سپس کمی سرعت را بالا ببرید. اگر خطا برگشت، به سرعت قبلی برگردید. مترونوم برای سنجش ضرب مفید است، ولی در روزهای اول می‌توانید با بلند شمردن «یک، دو، سه، چهار» هم آغاز کنید. مترونوم آنلاین اکتاواز برای تمرین‌های دارای سرعت مشخص در همین برنامه در دسترس است.
هفته‌های ۱ و ۲: صدای سالم و دو آکورد نخست
هفتهٔ ۱: کوک، سیم آزاد و هماهنگی دو دست
هر جلسه را با کوک شروع کنید. تیونر را روی حالت گیتار یا کروماتیک بگذارید و یک سیم را جداگانه به صدا درآورید. نام نت هدف را با نام سیم چک کنید. گوشی کوک را آرام بچرخانید؛ اگر مطمئن نیستید حرکت شما کشش سیم را بیشتر می‌کند یا کمتر، از مدرس یا فرد باتجربه بخواهید یک بار نشان دهد. کشیدن زیاد سیم ممکن است آن را پاره کند. مقالهٔ عمومی تیونر چیست و چگونه ساز را کوک کنیم مفهوم نشانگر تیونر را شرح می‌دهد؛ در این برنامه کافی است هر شش سیم را دقیق و آرام کوک کنید.
پس از کوک، سیم‌های آزاد را از شش تا یک و برعکس بنوازید. بین هر ضربه به نام سیم نگاه کنید و تلاش کنید فقط همان سیم صدا بدهد. با پیک، حرکت پایین را با فشار کم تمرین کنید؛ با انگشت، ضربهٔ یکنواخت و آرام بزنید. پنج دقیقه تمرین جابه‌جایی میان سیم‌های شش، چهار، دو و یک به هماهنگی چشم و دست کمک می‌کند. سرعت مهم نیست. معیار پایان هفته این است که بتوانید نام و شمارهٔ شش سیم را بگویید، آن‌ها را مستقل پیدا کنید و بدون نگاه دائمی به دست راست، یک توالی سادهٔ سیم آزاد را آرام اجرا کنید.
اگر تیونر پس از هر ضربه نام نت دیگری نشان می‌دهد، احتمالاً سیم کناری را هم می‌نوازید یا محیط خیلی پرصداست. ساز را نزدیک میکروفن ببرید یا از تیونر گیره‌ای استفاده کنید. اگر سیم پس از چند دقیقه دوباره از کوک خارج می‌شود، ابتدا تازه بودن سیم و نحوهٔ بسته شدن آن را بررسی کنید؛ مطلب چرا ساز من کوک نمی‌ماند علت‌های رایج را توضیح می‌دهد.
هفتهٔ ۲: می مینور و لا مینور
دو آکورد نخست را یاد بگیرید: Em برابر 0-2-2-0-0-0 و Am برابر x-0-2-2-1-0 است. در Em با انگشت‌های دوم و سوم، فرت دوم سیم‌های پنج و چهار را بگیرید. در Am معمولاً انگشت اول روی فرت اول سیم دو، انگشت دوم روی فرت دوم سیم چهار و انگشت سوم روی فرت دوم سیم سه قرار می‌گیرد. این فقط یک انگشت‌گذاری رایج است؛ اگر دست شما یا روش مدرس به چینش دیگری نیاز دارد، معیار اصلی صدای تمیز و حرکت راحت است.
هر آکورد را بگیرید و سیم‌های مجاز آن را یکی‌یکی بنوازید. اگر سیمی خفه است، انگشت مجاور را کمی جابه‌جا کنید و نوک انگشت را نزدیک‌تر به فرت بگذارید. پس از شفاف شدن صدا، چهار ضرب آهسته روی Em بزنید، دست را باز کنید، Am را بگیرید و چهار ضرب دیگر بزنید. در ابتدا می‌توانید ضرب را هنگام جابه‌جایی متوقف کنید. سپس هدف را به تعویض بدون مکث تغییر دهید. معیار پایان هفته: در سرعت آرام، حداقل هشت تعویض پیاپی داشته باشید که بیشتر سیم‌های لازم واضح شنیده شوند.
هفته‌های ۳ و ۴: ضرب ثابت و اولین توالی آکورد
هفتهٔ ۳: شمردن چهار ضرب و حرکت دست راست
در میزان چهارچهارم، چهار ضرب برابر را با صدای بلند بشمارید: «یک، دو، سه، چهار». ابتدا روی سیم‌های خفه‌شده با دست چپ فقط حرکت رو به پایین را روی هر ضرب اجرا کنید. وقتی حرکت منظم شد، Em را بگیرید و همان چهار ضرب را بزنید. سپس این الگو را امتحان کنید: روی ضربهای یک و سه رو به پایین بزنید و روی ضربهای دو و چهار دست را در هوا پایین ببرید. هدف، هماهنگ شدن حرکت دست با شمارش است؛ لازم نیست از همان روز اول تمام الگوهای ریتم را حفظ کنید.
برای سنجش ثبات، مترونوم را روی سرعتی بگذارید که بتوانید بدون عجله همراه آن بشمارید، مثلاً ۶۰ ضرب در دقیقه. این عدد دستور همگانی نیست؛ اگر اجرای تمیز در آن ممکن نیست، کندتر شروع کنید. هر کلیک را یک ضرب بدانید و یک دقیقه روی Em بنوازید. اگر ضرب آخر هر میزان را جا می‌اندازید، صدای گیتار را قطع کنید و یک دقیقه فقط با دست روی پا ضرب بگیرید. معیار پایان هفته این است که بتوانید هشت میزان ساده را بدون جلو افتادن یا جا ماندن محسوس اجرا کنید.
در این مرحله، صدای یکنواخت از «ریتم پیچیده» ارزشمندتر است. اگر دست مضراب‌زن فقط هنگام نواختن حرکت می‌کند و میان ضرب‌ها می‌ایستد، تعویض آکورد سخت‌تر می‌شود. حرکت کوچک و پیوسته را حتی وقتی سیم را نمی‌زنید نگه دارید. هنگام تمرین با پیک، آن را آن‌قدر محکم نگیرید که مفصل انگشتان قفل شود؛ افتادن گاه‌به‌گاه پیک در روزهای نخست بهتر از فشار دائمی دست است.
هفتهٔ ۴: اضافه کردن دو ماژور
اکنون آکورد C را با شکل x-3-2-0-1-0 و G را با شکل سادهٔ 3-2-0-0-0-3 اضافه کنید. در G شکل‌های انگشت‌گذاری دیگری هم رایج است؛ یک شکل را با راهنمای مدرس انتخاب کنید و تا زمانی که صدا تمیز و تعویض روان نشده مدام عوضش نکنید. سیم شش را در C کنار بگذارید و از سیم پنج ضربه بزنید. در G هر شش سیم می‌توانند شنیده شوند. هر بار پیش از اجرای ریتم، سیم‌ها را جدا بنوازید و سیم خفه یا ناخواسته را پیدا کنید.
توالی چهارمیزانی Em، C، G، C را تمرین کنید: هر آکورد یک میزان چهار ضربی. ابتدا در هر میزان فقط روی ضرب اول یک ضربه بزنید و باقی زمان را برای شکل دادن آکورد بعدی بگذارید. سپس روی هر چهار ضرب بنوازید. این روش مرحله‌ای به شما نشان می‌دهد مشکل از حفظ شکل آکورد است یا از کم بودن زمان جابه‌جایی. هر روز دو جفت دشوار را جدا تمرین کنید، مثلاً C به G و G به Em. معیار پایان هفته این است که توالی را چهار بار، با سرعتی که برایتان راحت است، بدون توقف کامل اجرا کنید.
برای سرعت بخشیدن به تعویض، دست را بیش از نیاز از دسته دور نکنید. پیش از برداشتن انگشت‌ها، شکل آکورد بعدی را در ذهن ببینید و انگشت مشترک یا مسیر کوتاه حرکت را پیدا کنید. با این حال، اگر صدای آکورد خراب می‌شود، سرعت را موقتاً کم کنید. کیفیت هر تعویض در این ماه مهم‌تر از عدد مترونوم است.
هفته‌های ۵ و ۶: آکوردهای بیشتر و شنیدن خطاها
هفتهٔ ۵: ر ماژور و شنیدن سیم‌های مجاز
آکورد D را با شکل x-x-0-2-3-2 به مجموعه اضافه کنید. دو سیم بم را در این شکل نزنید؛ از سیم چهار شروع کنید. برای تمرین، دست راست را روی سیم‌های چهار تا یک آرام حرکت دهید و اگر سیم پنج یا شش هم شنیده شد، مسیر ضربه را کوچک‌تر کنید. این مهارت، کنترل انتخاب سیم است و برای آکوردهای دیگر هم کاربرد دارد. تمرین را با Em و D جابه‌جا کنید؛ از چهار ضرب برای هر آکورد شروع کنید و بعد به دو ضرب برسید.
حالا پنج آکورد Em، Am، C، G و D را می‌شناسید، اما لازم نیست همه را در یک قطعه استفاده کنید. یک توالی سه‌آکوردی مانند G، D، Em انتخاب کنید و هشت میزان آن را با ضربهای رو به پایین بنوازید. بعد از هر بار اجرا از خود بپرسید: کدام آکورد دیر گرفته شد؟ کدام سیم نباید شنیده می‌شد؟ آیا ضرب در لحظهٔ تعویض افتاد؟ فقط همان ایراد را برای دو دقیقه جدا کنید و دوباره توالی کامل را اجرا کنید. معیار پایان هفته، تشخیص دادن خطای خود به گوش است، نه فقط نگاه کردن به دست.
اگر انگشت‌ها در آکورد D به هم می‌خورند، زاویهٔ نوک انگشت را عوض کنید و ناخن‌ها را به اندازه‌ای کوتاه نگه دارید که مانع تماس نوک انگشت با سیم نشوند. اگر مچ به شدت خم می‌شود، جای شست و ارتفاع دسته را بررسی کنید. راه‌حل، فشار بیشتر نیست؛ گاهی تغییر چند میلی‌متری محل انگشت کافی است. وقتی مطمئن نیستید، یک عکس از دستتان به مدرس نشان دهید تا وضعیت را از نزدیک بررسی کند.
هفتهٔ ۶: بالا و پایین، همراه با مترونوم
ریتم دوطرفه را با سیم‌های خفه شروع کنید. در هر ضرب، حرکت رو به پایین را هم‌زمان با شمارش عدد و حرکت رو به بالا را در نیمهٔ بعدی ضرب انجام دهید: «یک و، دو و، سه و، چهار و». ابتدا لازم نیست هر حرکت با سیم تماس داشته باشد. مثلاً می‌توانید روی عددها ضربه بزنید و روی «و» فقط دست را بالا بیاورید. بعد روی بعضی «و»ها هم ضربهٔ سبک بزنید تا صدای ریتم متنوع شود. مهم این است که مسیر رفت و برگشت دست در همهٔ ضرب‌ها تقریباً برابر و راحت بماند.
توالی Em، C، G، D را با چهار ضرب برای هر آکورد بنوازید. برای شروع یک الگوی آسان «پایین، پایین، پایین، پایین» کافی است. سپس در میزان‌های دلخواه آخرین ضرب را «پایین، بالا» اجرا کنید. این تغییر کوچک به شما کمک می‌کند زمان تقسیم ضرب را بشنوید، بدون آنکه الگوی بلند و پیچیده به حافظه فشار بیاورد. اگر با مترونوم کار می‌کنید، سرعت را زمانی زیاد کنید که سه اجرای پشت سر هم تمیز باشد. هر بار فقط چند ضرب در دقیقه بیفزایید.
در پایان هفته صدای یک دقیقه تمرین را ضبط کنید. هنگام گوش دادن فقط سه چیز را بررسی کنید: آیا ضرب‌ها منظم‌اند، آیا تعویض آکورد در ابتدای میزان است و آیا صدای سیم‌های ناخواسته شنیده می‌شود؟ ضبط، ابزار خطایابی است. اگر هیچ‌کدام کامل نبود، یک مورد را برای هفتهٔ بعد انتخاب کنید. در مقالهٔ اکتاواز دربارهٔ تمرین مؤثر موسیقی می‌توانید روش‌های عمومی‌تری برای بازخورد گرفتن از تمرین پیدا کنید.
هفته‌های ۷ و ۸: از تمرین جداگانه به اجرای پیوسته
هفتهٔ ۷: تقسیم قطعه به بخش‌های کوتاه
اولین «آهنگ» شما لازم نیست قطعه‌ای مشهور باشد. می‌توانید یک همراهی هشت‌میزانیِ بدون کلام از آکوردهای همین برنامه بسازید و بعد روی آن ملودی ساده‌ای اضافه کنید. فعلاً توالی Em، C، G، D را دو بار تکرار کنید. هر آکورد یک میزان چهار ضربی دارد. روی کاغذ چهار خانه برای هر میزان بکشید و زمان تعویض را در ابتدای خانهٔ بعد مشخص کنید. این نقشهٔ کوتاه، تمرین حافظه را از تمرین انگشت‌گذاری جدا می‌کند.
نخست میزان‌های ۱ و ۲ را سه بار پشت سر هم بزنید؛ سپس میزان‌های ۳ و ۴ را جدا تمرین کنید. بعد چهار میزان را به هم وصل کنید و سراغ تکرار دوم بروید. اگر در پیوند میان دو بخش مکث می‌کنید، فقط همان دو میزانِ مرزی را تمرین کنید. تکرار کل قطعه از آغاز، وقتی مشکل فقط در یک نقطه است، زمان زیادی می‌گیرد. معیار پایان هفته این است که هشت میزان را با شمارش بلند یا مترونوم، حتی در سرعت کم، کامل اجرا کنید.
روی کاغذ جلوی هر میزان یک علامت کوچک برای دست راست بگذارید. برای این هفته فقط یک الگوی ثابت انتخاب کنید؛ در میزان اول ریتم سخت و در میزان دوم ریتم آسان نزنید مگر عمداً آن را طراحی کرده باشید. ثبات ریتم، تشخیص پیشرفت را ساده می‌کند. اگر یکی از چهار آکورد هنوز خوب شنیده نمی‌شود، یک روز کامل را به همان آکورد اختصاص دهید و سپس به توالی برگردید.
هفتهٔ ۸: اجرای بدون توقف و مدیریت اشتباه
این هفته هدف «ادامه دادن» است. یک بار قطعهٔ هشت‌میزانی را بدون توقف ضبط کنید، حتی اگر آکوردی ناقص شد. هنگام اجرا اگر انگشتی جا ماند، به جای برگشتن به ابتدای قطعه، ضرب را نگه دارید و در میزان بعد دوباره وارد شوید. نوازنده هنگام اجرا فرصت اصلاح گذشته را ندارد؛ توانایی بازگشت به جریان موسیقی بخشی از مهارت است. پس از ضبط، بخش خطادار را جدا تمرین کنید و نسخهٔ دوم را بگیرید.
اگر اجرای بدون توقف برایتان زود است، ریتم را ساده‌تر کنید: فقط ضرب اول هر میزان را بزنید و دست چپ را تا میزان بعد آماده نگه دارید. سپس ضرب سوم را اضافه کنید. بعد هر چهار ضرب را اجرا کنید. این نردبان سه‌مرحله‌ای به شما کمک می‌کند قطعه را کامل نگه دارید و هم‌زمان بار هماهنگی دو دست را افزایش دهید. معیار پایان هفته، یک ضبط پیوستهٔ هشت‌میزانی است که شنونده بتواند ضرب اول هر میزان و تغییر آکوردها را تشخیص دهد.
اجرای تمیز به معنی صدای بلندتر نیست. اگر برای اینکه خطا شنیده نشود به سیم‌ها محکم‌تر ضربه می‌زنید، صدای خشن و خستگی دست بیشتر می‌شود. یک بار تمرین را خیلی آرام بنوازید و به تفاوت شدت میان ضرب‌ها گوش بدهید. روی ضبط کوتاه خود نام آکوردها را با صدای بلند نگویید؛ آن‌ها را روی برگه بنویسید و ببینید آیا بدون نگاه کردن به برگه هم می‌توانید تغییرها را دنبال کنید.
هفته‌های ۹ و ۱۰: ساخت ملودی کوتاه و همراهی با آن
هفتهٔ ۹: یک ملودی چهارمیزانی روی سیم‌های آزاد
برای اینکه از نواختن صرفِ آکوردها فراتر بروید، یک جملهٔ کوتاه روی سیم‌های آزاد بسازید. ابتدا فقط از سیم‌های یک، دو و سه استفاده کنید. در هر میزان چهار ضرب، روی هر ضرب یک نت بزنید و در پایان میزان مکث کوتاهی برای شنیدن جمله داشته باشید. یک نمونهٔ تمرینیِ ساخته‌شده برای همین مقاله این است: میزان اول «سیم سه، سیم دو، سیم یک، سیم دو» و میزان دوم «سیم سه، سیم سه، سیم دو، سیم یک». این الگو را دو بار تکرار کنید تا چهار میزان شکل بگیرد. چون سیم‌ها آزادند، تمرکز روی انتخاب درست سیم و ثبات ضرب می‌ماند.
ابتدا جمله را بدون آکورد و با مترونوم آرام اجرا کنید. سپس ضرب اول هر میزان را با آکورد Em یا C شروع کنید و باقی نت‌ها را جداگانه بزنید. این کار برای یک هنرجوی تازه‌کار ممکن است در آغاز دشوار باشد؛ می‌توانید ضبط همراهی آکورد خود را پخش کنید و ملودی را روی آن بنوازید. ترکیب نت‌های آزاد با هر آکورد همیشه از نظر هارمونی خوش‌صدا نمی‌شود، پس با گوش انتخاب کنید کدام جمله روی کدام آکورد بهتر می‌نشیند. هدف، شناخت رابطهٔ ملودی و همراهی است، نه ساخت یک قطعهٔ کامل حرفه‌ای در یک هفته.
اگر نت‌ها به‌جای چهار ضرب، نامنظم پخش می‌شوند، بدون ساز ریتم را با دست بزنید و جای هر نت را با شمارهٔ سیم روی کاغذ علامت بزنید. سپس با یک سیم، چهار ضرب مساوی اجرا کنید و بعد سیم‌ها را تغییر دهید. معیار پایان هفته: بتوانید یک جملهٔ چهارمیزانیِ خودتان را با شمارهٔ سیم‌ها ثبت کنید و دو بار مشابه بنوازید. این نوشته، نخستین نت‌نگاری سادهٔ شخصی شماست و بعداً می‌توانید آن را به تبلچر یا نت استاندارد تبدیل کنید.
هفتهٔ ۱۰: مقدمه، همراهی و پایان
حالا قطعهٔ تمرینی را سه بخش کنید: دو میزان مقدمه با یک ملودی کوتاه، هشت میزان توالی آکورد Em، C، G، D که دوبار تکرار می‌شود، و یک میزان پایان روی Em. در مقدمه می‌توانید از همان جملهٔ سیم‌های آزاد هفتهٔ پیش استفاده کنید. در بخش میانی، هر آکورد را یک میزان با چهار ضرب رو به پایین یا الگوی سادهٔ انتخابی بنوازید. در پایان، یک بار Em را بگیرید، سیم‌ها را آرام به صدا درآورید و بگذارید صدا تمام شود. این ساختار، بدون استفاده از ملودی یا شعر دارای حق نشر، یک اجرای کامل و قابل تشخیص می‌سازد.
روی برگه به‌جای نوشتن همهٔ حرکت‌ها در هر بار تمرین، سه واژهٔ «مقدمه، همراهی، پایان» را بزرگ بنویسید و زیر آن ترتیب آکوردها را بیاورید. قطعه را به بخش‌های دو تا چهار میزانی تقسیم کنید. وقتی هر بخش سه بار درست اجرا شد، آن‌ها را به هم وصل کنید. در این هفته مترونوم را طوری تنظیم کنید که شروع و پایان قطعه در همان سرعت باشد؛ معمولاً هنگام نزدیک شدن به پایان، هنرجو ناخواسته تند می‌شود. معیار پایان هفته: یک اجرای کامل با شروع و پایان روشن، حتی اگر بعضی آکوردها هنوز کاملاً تمیز نباشند.
اگر دوست دارید قطعه‌ای شناخته‌شده بزنید، ابتدا مطمئن شوید نسخهٔ آموزشی آن با همین آکوردها و سطح شما هماهنگ است. از تبلچر یا ویدئو فقط همان بخشی را بردارید که می‌توانید صدا و ریتمش را کنترل کنید. تعداد آکوردهای بیشتر لزوماً قطعهٔ بهتری برای نخستین اجرا نمی‌سازد. وقتی توالی ساده را روان می‌نوازید، اضافه کردن آکورد تازه معنی پیدا می‌کند.
هفته‌های ۱۱ و ۱۲: ضبط نهایی و نقشهٔ ادامه
هفتهٔ ۱۱: اصلاح سه خطای پراثر
یک اجرای کامل ضبط کنید و آن را یک بار بدون ساز گوش دهید. سه خطا را به ترتیب اثر بر شنیدن بنویسید؛ مثلاً «ضرب در تعویض C به G می‌افتد»، «سیم شش در آکورد C ناخواسته شنیده می‌شود» و «پایان ناگهانی است». بیشتر از سه مورد انتخاب نکنید. برای هر مورد تمرینی کوتاه بسازید: اگر تعویض مشکل دارد، فقط دو آکورد مربوط را دو دقیقه جابه‌جا کنید؛ اگر سیم ناخواسته شنیده می‌شود، مسیر دست راست را با ضربهٔ آرام اصلاح کنید؛ اگر پایان نامشخص است، میزان آخر را جدا اجرا کنید.
پس از هر اصلاح، کل قطعه را دوباره ضبط کنید. ممکن است نسخهٔ دوم در همه‌چیز بهتر نباشد؛ به همان موردی گوش دهید که هدف تمرین بوده است. اگر بعد از دو یا سه تلاش خسته شده‌اید، جلسه را تمام کنید. ضبط‌های فراوانِ پشت سر هم هنگام خستگی معمولاً کیفیت تمرین را بالا نمی‌برد. معیار پایان هفته، بهتر شدن دست‌کم یک خطای مشخص در نسخهٔ بعدی است. این روش از قضاوت مبهم «خوب بود یا بد بود» دقیق‌تر است.
از مدرس یا دوستی که گیتار می‌زند بخواهید دربارهٔ یک موضوع مشخص نظر دهد، مثلاً «آیا ضرب را در تعویض آکورد حفظ کرده‌ام؟». پرسش محدود، بازخورد قابل استفاده‌تری از «نظرت چیست؟» می‌دهد. اگر آموزشی را تنها پیش می‌برید، می‌توانید دورهٔ گیتار پاپ اکتاواز یا دورهٔ گیتار کلاسیک را متناسب با سبک مورد علاقه و شیوهٔ تمرین‌تان بررسی کنید؛ برنامهٔ درس و نمونهٔ تدریس را پیش از انتخاب ببینید.
هفتهٔ ۱۲: اجرای اول و سنجش پیشرفت
روز اجرای نهایی را مثل یک تمرین معمولی آغاز کنید: ساز را کوک کنید، چند دقیقه دست‌ها را گرم کنید و یک بار بخش دشوار را آهسته بزنید. سپس ضبط را روشن کنید و قطعه را از ابتدا تا انتها اجرا کنید. اگر خطایی کوچک رخ داد، ادامه دهید. بعد از پایان، فاصله‌ای کوتاه بگذارید و یک بار گوش کنید. دنبال اجرای بی‌نقص نگردید؛ بررسی کنید آیا شنونده می‌تواند آغاز، تکرار توالی و پایان را بشنود و ضرب اصلی را دنبال کند.
برای مقایسه، ضبط هفتهٔ ششم یا هشتم را کنار ضبط امروز بگذارید. به سه نشانه توجه کنید: آکوردها زودتر شکل می‌گیرند؟ ریتم کمتر قطع می‌شود؟ دست‌ها بعد از اجرا راحت‌ترند؟ این‌ها شواهد پیشرفت‌اند. اگر هدفی هنوز کامل نشده، هفتهٔ دوازدهم را یک یا دو هفته دیگر تکرار کنید. هیچ ایرادی ندارد که مسیر شخصی شما چهارده هفته طول بکشد. معیار پایان برنامه، اجرای یک قطعهٔ کوتاه با ضرب قابل دنبال کردن و توانایی تشخیص موضوع تمرین بعدی است.
پس از این برنامه، بر اساس علاقهٔ خود یکی از سه مسیر را انتخاب کنید: همراهی با آواز و گسترش آکوردها، ملودی‌نوازی و نت‌خوانی، یا تکنیک‌های سبک کلاسیک. هر مسیر پیش‌نیازهای خودش را دارد. برای همراهی، تمرین آکورد و ریتم را نگه دارید؛ برای ملودی، جای نت‌ها روی دسته و خواندن ریتم را آرام پیش ببرید؛ برای کلاسیک، وضعیت بدن و کیفیت تماس انگشتان با سیم را با بازخورد مدرس دقیق‌تر کنید. چند مسیر را می‌توان بعداً ترکیب کرد، اما در ماه نخست پس از این برنامه یک هدف اصلی داشته باشید.
اگر برنامه طبق انتظار پیش نرفت، چه کنیم؟
آکوردها خفه یا گزدار شنیده می‌شوند
یک آکورد را بگیرید و هر سیم مجاز را جداگانه بنوازید. اگر تنها یک سیم مشکل دارد، اول جای همان انگشت را بررسی کنید: آیا نوک انگشت نزدیک فرت است؟ آیا انگشت کناری روی سیم خوابیده؟ آیا فشار کافی و نه بیش از حد وارد می‌کنید؟ اگر چند آکورد روی یک فرت مشکل مشابه دارند، احتمال ایراد تنظیم ساز هم مطرح است. در این حالت بررسی ساز توسط فرد باتجربه منطقی‌تر از افزایش ساعت تمرین است. با صدای گزدار دائمی، دست شما ممکن است برای جبران به فشار غیرضروری عادت کند.
تعویض آکورد ضرب را قطع می‌کند
ابتدا فقط دو آکورد مشکل‌دار را انتخاب کنید. هر آکورد را چهار ضرب نگه دارید و در ضرب چهارم مسیر انگشتان به آکورد بعدی را در ذهن آماده کنید. اگر هنوز مکث دارید، هر میزان را با تنها یک ضربه روی ضرب اول تمرین کنید تا فرصت تعویض بیشتر شود. سپس دو ضربه و بعد چهار ضربه بزنید. دست راست را هنگام جابه‌جایی کاملاً متوقف نکنید؛ حتی اگر ضربهای حذف شد، شمارش ادامه پیدا کند. وقتی سه بار بدون قطع شمارش اجرا شد، سرعت را کمی بالا ببرید.
تمرین‌ها تکراری شده‌اند و انگیزه کم است
میان «تمرین مهارت» و «نواختن برای لذت» تفاوت بگذارید. در هر جلسه چند دقیقه آزادانه از آکوردهای آشنا استفاده کنید، اما بخش هدفمند را نیز نگه دارید. قطعه را با سرعت دیگری، شدت صدای متفاوت یا ترتیب آکورد تازه امتحان کنید. ضبط‌های هفتگی را ببینید تا پیشرفت‌های کوچک را پیدا کنید. اگر برنامهٔ بیست‌وپنج‌دقیقه‌ای همیشه به تعویق می‌افتد، برای یک هفته آن را به ده دقیقهٔ ثابت کاهش دهید و زمان تمرین را به ساعت مشخصی وصل کنید. برنامهٔ تمرین روزانهٔ کوتاه اکتاواز ایده‌هایی برای حفظ پیوستگی دارد.
با تیونر کوک می‌کنم اما ساز خوش‌صدا نیست
ابتدا مطمئن شوید هر سیم را به نت درستِ همان سیم کوک کرده‌اید؛ تیونر کروماتیک ممکن است نام یک نت دیگر را هم نشان دهد. سپس ببینید هنگام فشردن آکوردها بیش از حد به سیم فشار نمی‌آورید یا سیم را به کنار نمی‌کشید. اگر سیم‌ها قدیمی یا تنظیم ساز نامناسب باشد، تیونر روی سیم آزاد به‌تنهایی کیفیت تمام فرت‌ها را تضمین نمی‌کند. در این حالت تعمیرکار یا مدرس باید ساز را بررسی کند. کوک کردن پی‌درپی به نت اشتباه راه‌حل نیست.
پرسش‌های رایج دربارهٔ شروع گیتار
روزی چند دقیقه تمرین کافی است؟
برای اجرای این برنامه، بیست تا سی دقیقهٔ متمرکز در بیشتر روزهای هفته نقطهٔ شروع عملی است. عدد ثابت برای همه وجود ندارد. پنج جلسهٔ کوتاه و باکیفیت معمولاً از یک جلسهٔ طولانیِ خسته‌کننده برای یادگیری حرکت‌های تازه مفیدتر است. اگر فقط ده دقیقه فرصت دارید، کوک، یک مهارت مشخص و یک اجرای کوتاه را انجام دهید. با زیاد شدن توان و توجه می‌توانید زمان را بیشتر کنید؛ کیفیت صدا و راحتی بدن معیار بهتری از صرفاً طول جلسه است.
باید از روز اول نت‌خوانی یاد بگیرم؟
برای همین قطعهٔ نخست، شناخت نام سیم‌ها، شمارش ضرب، شکل آکورد و ثبت سادهٔ ترتیب نت‌ها کافی است. نت‌خوانی در ادامه راه‌های بیشتری برای یادگیری و همکاری با نوازندگان دیگر باز می‌کند، اما لازم نیست منتظر تسلط بر نت‌نویسی بمانید تا صدای ساز را تجربه کنید. اگر هدف شما اجرای موسیقی کلاسیک یا مطالعهٔ قطعات نوشته‌شده است، نت‌خوانی را زودتر و در کنار تمرین عملی آغاز کنید، نه به‌عنوان مانعی پیش از نواختن.
پیک بهتر است یا انگشت؟
انتخاب به ساز، سبک و هدف صدا بستگی دارد. برای بسیاری از تمرین‌های همراهی روی گیتار پاپ، پیک به شما کمک می‌کند حرکت منظم ضربه را تجربه کنید. در گیتار کلاسیک، روش انگشتی بخش اصلی آموزش است. در هر دو حالت، ضربهٔ کنترل‌شده و دست آزاد مهم‌تر از انتخاب ابزار است. اگر با پیک تمرین می‌کنید، چند اندازه را با حجم صدای کم امتحان کنید؛ اگر با انگشت می‌نوازید، به تماس هر انگشت با سیم و یکنواختی صدا گوش دهید.
چه زمانی سراغ آکوردهای باره‌دار بروم؟
وقتی آکوردهای باز را تمیز می‌گیرید، تعویض‌های پایه ضرب را قطع نمی‌کند و دستتان با فشار معمولی راحت است، می‌توانید باره را به‌تدریج اضافه کنید. زود شروع کردنِ تمرین باره برای همه زیان‌آور نیست، ولی نباید باعث شود وضعیت دست را با فشار زیاد جبران کنید. چند دقیقه تمرین کوتاه روی بخشی از شکل باره، همراه با بازخورد مدرس، از تلاش طولانی برای گرفتن آکورد کامل با درد بهتر است. در این برنامهٔ دوازده‌هفته‌ای، باره پیش‌نیاز اجرای اول نیست.
اگر یک هفته را جا انداختم باید از اول شروع کنم؟
خیر. یک جلسهٔ کوتاه برای مرور آخرین آکوردها و ریتم بگذارید و معیار هفتهٔ قبلی را دوباره امتحان کنید. اگر هنوز قابل اجراست، از همان‌جا ادامه دهید؛ اگر نه، دو یا سه روز به تمرین همان بخش برگردید. بدن و حافظه پس از وقفه کمی زمان می‌خواهند. برنامه قرار است مسیر تصمیم‌گیری بدهد، نه تقویمی که با یک تأخیر بی‌اعتبار شود.
جمع‌بندی: اولین اجرا، آغاز مسیر است
پس از دوازده هفته باید بتوانید ساز را با احتیاط کوک کنید، چند آکورد باز را بشناسید، آن‌ها را در ضربی ثابت عوض کنید، یک جملهٔ کوتاه روی سیم‌ها بنوازید و اجرای خود را ضبط و ارزیابی کنید. اگر تنها بخشی از این هدف‌ها را به دست آورده‌اید، سراغ همان معیارهای هفته‌ها برگردید و تمرین را با سرعت مناسب خود ادامه دهید. ساز زدن حاصل جمع حرکت‌های کوچک و درست است. هر بار که صدای یک سیم را واضح‌تر می‌شنوید یا یک تعویض آکورد را بدون توقف انجام می‌دهید، بخشی از مهارت اجرا را ساخته‌اید.
مسیر یادگیری گیتار
بعد از این راهنمای آغازین، موضوع مورد نیاز خود را عمیق‌تر تمرین کنید.
برای دنبال‌کردن یک برنامهٔ آموزشی، دورهٔ گیتار پاپ یا دورهٔ گیتار کلاسیک را ببینید.